1.0 โครงสร้างและส่วนประกอบนั่งร้านลิ่มล็อค

เรียนรู้จากส่วนประกอบหลัก จากนั้นจะเรียนรู้อุปกรณ์ชุดฐานนั่งร้านและอุปกรณ์ส่วนควบอื่นเป็นลำดับหลังสุด ส่วนประกอบหลักมีอุปกรณ์ดังต่อไปนี้ 

1.1) เสานั่งร้าน Post or Standard ตามภาพประกอบเลขหนึ่ง 

เสานั่งร้านผลิตจากท่อเหล็กขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง ๔๘.๓ มิลลิเมตร ความหนา ๓.๒ มิลลิเมตร มาตรฐานท่อเหล็ก Q345 และ Q235 พื้นผิวผนังทั้งด้านนอกและด้านในเคลือบสังกะสีป้องกันสนิมโดยใช้กระบวนการจุ่มร้อนหรือวิธีการ electro-galvanized อย่างหนึ่งอย่างใดตามความต้องการของผู้ใช้งาน 

The steel tube and main components are made of 48.3*3.25 mm size and Q345, Q235 international standard steel tubes, blades welded at the both ends of tubes. Rust will be protected by hot-dip galvanized or electro-galvanized process, surface treatment are available as user requested.

เสานั่งร้านขนาดมาตรฐานสั้นสุดคือครึ่งเมตร ส่วนขนาดความยาวอื่นก็จะเพิ่มขึ้นทุกๆ ครึ่งเมตรและความยาวมากสุด ๓.๐ เมตร (บางบริษัทผลิตความยาวสูงสุดห้าเมตร แต่จะเป็นลักษณะผลิตตามคำสั่งซื้อเท่านั้น) ขนาดดังกล่าวจะเหมือนกับความยาวมาตรฐานของท่อเสานั่งร้านท่อประกอบ ความแตกต่างก็คือนั่งร้านท่อประกอบผลิตจากโรงงานด้วย standard length หกเมตรเท่านั้น ผู้ใช้ต้องนำมาตัดและตกแต่งขอบคมของรอยตัดภายหลัง แต่เสานั่งร้านลิ่มล็อคจะถูกผลิตให้แล้วเสร็จก่อนส่งถึงลูกค้า ความยาวที่ผลิตคือ ๐.๕-๑.๐-๑.๕-๒.๐-๒.๕ และความยาว ๓.๐ เมตร ความยาวสามเมตรจะมีน้ำหนักประมาณ ๑๕.๓ กิโลกรัม ท่อเสาทุกระยะครึ่งเมตรจะเชื่อมติดตั้งจานร่องลิ่มแบบแปดรู (ring lock) เอาไว้ ทั้งนี้เพื่อใช้ตอกลิ่มยึดคานและค้ำยันเข้าด้วยกันให้เป็นโครงสร้างนั่งร้าน : ภาพประกอบจานร่องลิ่มและเสานั่งร้าน 

อธิบายภาพ : จานร่องลิ่มมีขนาดมาตรฐาน ๑๒๒.๕ มิลลิเมตร หนา ๑๐ มิลลิเมตร มีร่องลิ่มรอบจาน ๔ ร่องใหญ่สำหรับติดต้องคาน ส่วนสี่ร่องเล็กจะใช้ติดตั้งค้ำยัน The socket of this part is a round ring with a diameter of 122 mm and thickness of 10 mm. There are 8 holes around socket. The round sockets are welded on a certain length of steel pipe every 0.5 meter called vertical, connecting with horizontal pipe and diagonal brace, bottom supported by base jack

1.2) ท่อนอน Horizontal Pipe ตามภาพประกอบเลขสองและเลขห้า 

กรณีติดตั้งท่อนอนตามแนวกว้างหรือตามแนวยาวชิ้นล่างสุดเรียกว่า horizontal kicker หรือ kicker หากติดตั้งเพื่อปูแผ่นพื้นเรียกคาน (runner) และเมื่อติดตั้งเป็นราวรั้วก็เรียกว่ารั้วกลางและรั้วบน (midrail, handrail) ตามลำดับ ที่ส่วนปลายแต่ละข้างจะเชื่อมประกอบไว้ด้วยหัวต่อลิ่ม ซึ่งหัวต่อลิ่มนี้จะผลิตด้วยแบบหล่อด้วยวิธีหล่อขึ้นรูป The horizontal pipe is a component of the horizontal connection of the ringlock scaffolding system. It is made from steel pipe welded two plugs at both ends with pins inserted into the standard round rosette (socket head). The socket plug is produced by cast-steel using the wax mold

1.3) แผ่นทางเดินหรือแผ่นพื้น Walking Panel or Plank 

แผ่นทางเดินและแผ่นพื้น มีสามชิ้นงานย่อยประกอบเข้าด้วยกันโดยวิธีเชื่อมไฟฟ้า ชิ้นงานแรกเป็นเฟรมสี่เหลียมผื่นผ้า แผ่นพื้นกันลื่นและตะขอหัวท้ายด้านละสองตะขอ ตะขอหัวท้ายจะติดตั้งที่ระยะกว้างไม่เท่ากัน ด้วยการออกแบบเช่นนี้ทำให้จุดเกาะบนคานไม่ตรงกัน ติดตั้งแผ่นพื้นกับนั่งร้านหลายเบย์ได้สะดวก น้ำหนักของอุปกรณ์และน้ำหนักบรรทุกจะช่วยกดทับแผ่นพื้นให้ชิดแนบกับคาน (หรือคิกเกอร์) ส่วนการป้องกันสนิมก็จะใช้วิธีจุ่มร้อนเคลือบตะกั่วเช่นเดียวกับชิ้นงานอื่นๆ แผ่นทางเดินจะติดตั้งคู่กับบันไดเพื่อใช้เป็นทางขึ้นลงจากพื้นล่างถึงชั้นทำงานด้านบน The ringlock steel plank is fixed on the runner for workers to walk on. Four hooks are welded at the both ends, and the plank is pressed out of the raised holes for slip resistance. Available in hot dip galvanized finishing

1.4) บันได Scaffolding Stair ตามภาพประกอบเลขสี่

ประกอบด้วยขั้นและแม่บันได (steps and main frame) ที่ส่วนปลายแม่บันไดทั้งสองข้างจะมีตะขอสี่จุด ซึ่งตะขอนี้จะเกี่ยวไว้กับคานหรือคิกเกอร์ การเกาะติดตั้งบันไดด้วยวิธีนี้ อาจไม่มั่นคงเหมือนแผ่นทางเดิน เนื่องจากมุมกดของโหลดที่กระทำต่อท่อนอนต่างกัน เมื่อติดตั้งและตรวจนั่งร้าน จึงแนะนำให้ใช้ลวดโลหะขันชะเนาะระหว่างตะขอเกี่ยวของบันไดกับท่อนอนเอาไว้ด้วย 

อุปกรณ์ส่วนฐานซึ่งอยู่ต่ำจากโคนเสาของนั่งร้านโครงสำเร็จรูปก็จะมี แผ่นรองฐาน แป้นปรับเกลียว แป้นปรับเกลียวแบบครอบตัวยู (u-jack base) ข้อจำกัดซึ่งเป็นส่วนต่างของนั่งร้านลิ่มล็อคคือเสานั่งร้านสวมโดยตรงกับแป้นปรับเกลียวไม่ได้ ต้องมีข้อต่อจานร่องลิ่มหรือ collar base เพิ่มอีกหนึ่งชิ้น การศึกษาเรื่องนั่งร้าน แนะนำให้ทำความเข้าใจครอบคลุมทั้งหมดทุกประเภท เพราะองค์ความรู้เหล่านั้นจะช่วยเสริมความเข้าใจซึ่งกันและกันได้มากขึ้น อย่างไรก็ตามช่างนั่งร้านมากคน มักจะแยกศึกษาเฉพาะนั่งร้านที่ตนเองทำงานอยู่เท่านั้น ด้วยเหตุนี้เพื่อไม่ให้ข้อมูลขาดหายไป ณ ที่นี้จึงจะนำเรื่องแผ่นรองฐานและแผ่นปรับเกลียวจากนั่งร้านโครงสำเร็จรูป มากล่าวซ้ำอีก 

1.5) โซล์บอร์ดและแป้นปรับเกลียว Sole Board and Jack Base 

แผ่นรองฐานนั่งร้านหรือโซล์บอร์ดเป็นอุปกรณ์ล่างสุดของนั่งร้าน หน้าที่คือส่งถ่ายโหลดของนั่งร้านผ่านเสาลงสู่พื้นล่าง ส่วนอุปกรณ์ที่อยู่สูงขึ้นมาคือแป้นปรับเกลียวซึ่งมีสองแบบคือแป้นปรับเกลียวแผ่นแบบแบนกับแผ่นปรับเกลียวแบบครอบตัวยู หน้าที่ของแป้นปรับเกลียวคือปรับระดับโครงสร้างนั่งร้านให้สมมาตรกันทั้งระดับแนวนอนและแนวดิ่ง 

แผ่นรองฐานนั่งร้าน พื้นทั่วไปซึ่งประมาณค่ารับโหลดไม่ได้ ต้องใช้โซล์บอร์ด ความยาวขั้นต่ำ ๔๖๐ มิลลิเมตรต่อหนึ่งต้นเสา พื้นดินอ่อนซึ่งอาจยุบตัวให้ใช้ความยาวสองเท่า หากเป็นพื้นแข็งไม่ยุบตัวซึ่งประมาณค่ารับโหลดต่อหน่วยพื้นที่ได้ ก็ไม่ต้องใช้โซล์บอร์ด พื้นที่รับโหลดของโซล์บอร์ดต่อหนึ่งเสา เท่ากับความกว้างโซล์บอร์ดคูณความยาวตามข้อกำหนด ๒๒๐ x ๔๖๐ จะได้ ๑๐๑,๒๐๐ ตารางมิลลิเมตร

1.6) ข้อต่อจานร่องลิ่ม Collar Base

หน้าที่คือต่อแป้นปรับเกลียวกับโคนเสาชั้นล่างสุดของนั่งร้าน-collar base ถูกออกแบบเป็นสามส่วน ส่วนบนเป็นปลอกสวม ส่วนกลางๆ ค่อนไปล่างเป็นจานร่องลิ่ม ringlock ส่วนเดือยสวมจะอยู่ล่างสุด 

หน้าที่คือต่อแป้นปรับเกลียวกับโคนเสาชั้นล่างสุดของนั่งร้าน-collar base ถูกออกแบบเป็นสามส่วน ส่วนบนเป็นปลอกสวม ส่วนกลางๆ ค่อนไปล่างเป็นจานร่องลิ่ม ringlock ส่วนเดือยสวมจะอยู่ล่างสุด 

1.7) ค้ำยัน Diagonal Braces 

หน้าที่หลักส่งถ่ายและสมดุลโหลดระหว่างแนวดิ่งกับแนวนอน ส่วนผลพลอยได้คือยึดโยงเสานั่งร้านแต่ละชั้นเข้าด้วยกันและเกิดผลโดยตรงให้นั่งร้านมีความมั่นคงในลักษณะโครงสร้าง Diagonal braces are connected to adjacent standard around ringlock on different horizontal lines to from a triangle with the vertical and runner, using the triangular stability principle to ensure that the structure is stable

1.8) แผ่นกันของตก Toe Board 

หน้าที่คือป้องกันไม่ให้ของตก จะติดตั้งเฉพาะชั้นทำงานและชั้นพักที่ทุกๆ ความสูงหกเมตรเท่านั้น ชั้นอื่นไม่ต้อง ส่วนความยาวก็จะมีความยาวมาตรฐานเหมือนกับแผ่นทางเดินและแผ่นพื้นคือ ๐.๕-๑.๐-๑.๕-๒.๐-๒.๕ และสามเมตร 

2.0 การติดตั้งรื้อถอน Erection and Dismantle 

2.1) ติดตั้งโซล์บอร์ดและแป้นปรับเกลียว sole board and jack base 

ติดตั้งแผ่นรองฐานร่วมกับแป้นปรับเกลียว โดยปรับระดับเกลี่ยวสูงประมาณ ๑๐ เซนติเมตรและวางบนพื้นลักษณะสี่เหลียมมีระยะกว้างยาวเท่านั่งร้านที่จะติดตั้ง 

2.2) ติดตั้งข้อต่อจานร่องลิ่ม Collar Base : ข้อต่อจานร่องลิ่มมีหลายมาตรฐาน จะมีระยะสวมแตกต่างกันบ้างคือ ๑๕๐ มิลลิเมตรและ ๒๐๐ มิลลิเมตร ซึ่งระยะนี้มากพอสำหรับประกอบติดตั้งนั่งร้านให้มั่นคง 

2.3) ติดตั้งเสานั่งร้าน Scaffolding Post : ที่ท่อเสาจะมีจานร่องลิ่มทุกๆ ๕๐ มิลลิเมตร ต้องการติดตั้งนั่งร้านความสูงเท่าไร ใช้เสากี่ท่อนโดยเริ่มจากติดตั้งเสาสี่ต้นก่อน

2.4) ติดตั้งคิกเกอร์และคาน Horizontal Kickers and Runner

ติดตั้งคิกเกอร์และคานชั้นที่หนึ่งด้านยาวและด้านกว้างนั่งร้าน จากนั้นให้ใช้ไม้บรรทัดระดับน้ำ วัดระดับและปรับเกลียวแจ็คเบสกระทั่งคิ๊กเกอร์ทั้งสองด้านได้ระดับและตอกลิ่มให้แน่น ลำดับนี้เราจะได้เบย์ฝั่งทำงานและลำดับต่อจากนี้ต้องติดตั้งเบย์ขึ้นลงซึ่งอยู่ติดกัน (working bay and access bay) 

2.5) ติดตั้งเบย์ทางขึ้นลงคู่กับเบย์ทำงาน Access Bay : หมายความว่านั่งร้านแบบลิ่มล็อค ringlock นั้นจะต้องติดตั้งควบคู่สองเบย์เสมอคือเบย์ทำงานและเบย์สำหรับขึ้นลง การติดตั้งจะใช้เสาคู่กลางร่วมกัน ประเด็นหลักที่แตกต่างชัดเจนคือ

• เบย์ทำงาน ทุกหกเมตรไม่ต้องมีชั้นพัก ติดตั้งพื้นเฉพาะชั้นทำงานเท่านั้น
• เบย์ขึ้นลงทุกชั้นต้องติดตั้งบันไดคู่กับแผ่นทางเดินและชั้นบนสุดไม่ต้องติดตั้งแผ่นพื้น

2.6) ติดตั้งค้ำยัน Diagonal Braces : ดังที่กล่าวถึงก่อนหน้านี้ ว่าค้ำยันมีหน้าที่ส่งถ่ายแรงและสมดุลโหลดระหว่างแนวดิ่งกับแนวนอนและจะยึดโยงนั่งร้านแต่ละชั้นเข้าด้วยกัน ทำให้นั่งร้านมีความมั่นคง ฉะนั้นนั่งร้านประเภทนี้ต้องติดตั้งค้ำยันทั้งด้านความยาวและด้านความกว้าง นั่งร้านแต่ละประเภทมีข้อมูลทางวิศวกรรมเป็นลักษณะเฉพาะตัว การติดตั้งก็ให้ยึดตามข้อกำหนดของประเภทนั้นๆ หากพิจารณาเชิงเปรียบเทียบ อาจพบว่าค้ำยันนั่งร้านท่อประกอบไม่ต้องติดตั้งทุกเบย์ แต่นั่งร้านลิ่มล็อคต้องติดตั้งทั้งหมด มิฉะนั้นความแข็งแรงจะไม่อยู่ในเกณฑ์ยอมรับและไม่อนุญาตใช้งาน

2.7)  ติดตั้งแผ่นปูพื้นสำหรับเบย์ทำงาน Scaffolding Planks

2.8)  ติดตั้งแผ่นกันของตก Toe Board

2.9)  ติดตั้งรั้วกลางและรั้วบน Midrail Handrail

3.0 เทคนิคการตรวจและอนุญาตใช้นั่งร้าน Inspection and Tagging

ตรวจงานนั่งร้านแบ่งออกเป็นสามกลุ่มคือตรวจสภาพอุปกรณ์ ตรวจมาตรฐานการติดตั้งและตรวจสอบการปิดกั้นควบคุมพื้นที่ สำหรับการตรวจอุปกรณ์แนะนำให้ทำเป็นสองลักษณะคือ 

• ตรวจตามระยะเวลาปีละหนึ่งครั้ง ผู้ตรวจต้องมีประกาศนียบัตรผู้ติดตั้งรื้อถอนหรือผู้ตรวจนั่งร้านก็ได้ การตรวจตามระยะเวลาต้องตรวจแบบละเอียด ทั้งนี้โดยใช้เครื่องมือและการตรวจด้วยสายตาร่วมด้วย
• ตรวจก่อนติดตั้ง ช่างนั่งร้านต้องตรวจสภาพด้วยสายตา visual check ก่อนติดตั้ง อุปกรณ์ใดไม่พร้อม ให้แยกออกและแจ้งสายบังคับบัญชาเพื่อทราบ

3.1) ตรวจสภาพอุปกรณ์ฐานนั่งร้าน ตรวจการติดตั้งฐานนั่งร้าน

สำหรับหัวข้อย่อยหัวข้อนี้จะมีหลักเกณฑ์และวิธีการเหมือนกับการตรวจสภาพและติดตั้งอุปกรณ์ส่วนฐานนั่งร้านโครงสำเร็จรูป pre-fabricate scaffolds หากได้ศึกษาหรือมีความรู้แล้ว ก็ไม่มีความจำเป็นต้องอ่านเพื่อศึกษาซ้ำซ้อนในลำดับนี้อีก ให้ข้ามไปศึกษาในหัวข้อย่อยในลำดับถัดไปได้เลย 

แจ็คเบส ยูแจ็คเบส แผ่นรองฐาน เหล็กซีราง ไม่บิดเบี้ยวเสียรูป ไม่เกิดสนิมรุนแรงกระทั่งมีตามด pin hole สำหรับแจ็คเบสหรือยูแจ็คเบส ต้องตรวจสภาพเกลียวด้วย ฐานนั่งร้านให้ติดตั้งและตรวจสภาพดังนี้ 

• พื้นแข็งรับโหลดได้ไม่ยุบตัว ใช้หรือไม่ใช้แผ่นรองฐาน sole board ก็ได้
• พื้นทั่วไปให้เลือกใช้แจ็คเบสกับแผ่นรองฐานขนาดยาวต่อหนึ่งต้นเสา ขั้นต่ำ ๔๖๐ มิลลิเมตร หากใช้แผ่นรองฐานชิ้นเดียวรองรับแจ็คเบสแบบสองเสาควบ ต้องให้ปลายแต่ละด้านเลยแนวเสาไม่น้อยกว่า ๓๐๐ มิลลิเมตร

บางไซด์งานก่อสร้าง ซึ่งเดิมอาจพื้นที่เกษตรกรรมหรือพื้นที่ริมแหล่งน้ำ มักมีข้อจำกัดเกี่ยวกับการใช้อุปกรณ์แจ็คเบสร่วมกับแผ่นรองฐาน ก็ให้พิจารณาใช้ยูแจ็คเบสร่วมกับเหล็กซีราง ทั้งนี้เหล็กซีรางต้องยาวไม่น้อยกว่า ๑,๐๑๒ มิลลิเมตรต่อหนึ่งเสาหรือเท่ากับ ๑,๐๑๒ x ๒ = ๒,๐๒๔ มิลลิเมตรต่อหนึ่งเฟรมขาตั้ง กรณีดินอ่อนยุบตัวก็ต้องใช้ความยาวเพิ่มจากเดิมเป็นสองเท่า 

3.2) ตรวจสภาพข้อต่อจานร่องลิ่ม อุปกรณ์ท่อ ค้ำยัน ลิ่ม มาตรฐานติดตั้ง

ตรวจสภาพการบีบแฟบ โก่งงอ บิดเบี้ยวเสียรูป ขอบหรือส่วนปลายบิ่นคม ลิ่มและร่องลิ่มไม่บิ่นเยินกระทั่งติดตั้งนั่งร้านไม่แน่น มีรูเจาะทะลุ สนิมรุนแรงกระทั่งเห็นตามด pin hole พื้นผิวส่วนที่เป็นตามดจะรับโหลดได้ต่ำกว่าค่าออกแบบทางวิศวกรรมอาจจะส่งผลให้เกิดอุบัติเหตุจากการหัก การพัง ฯลฯ เป็นต้น 

อย่างไรก็ตามพบว่าบางหน่วยงานซึ่งไม่ได้บริหารจัดการด้านอาชีวอนามัยและความปลอดภัยหรือบกพร่องงานด้านนี้ ปล่อยให้มีการเชื่อมซ่อมอุปกรณ์ซึ่งเป็นข้อห้ามเชิงหลักการระดับพื้นฐานมากๆ ทำไม่ได้ การให้องค์ความรู้กับหน่วยงานดังกล่าวนี้อาจต้องอธิบายลงลึกถึงระดับห้ามเชื่อมด้วย ส่วนการตรวจวิธีติดตั้งให้ดูสามเรื่องหลักคือใช้อุปกรณ์ที่ผ่านการตรวจสภาพ ติดตั้งอุปกรณ์ครบและติดตั้งลิ่มแข็งแรง 

3.3) ตรวจสภาพแผ่นทางเดิน แผ่นปูพื้น บันได แผ่นกันของตกและมาตรฐานการติดตั้งแผ่นทางเดิน แผ่นปูพื้น บันไดและแผ่นกันของตก

เนื่องจากโครงสร้างนั่งร้านลิ่มล็อค คานจะยึดโดยตรงกับเสา ไม่มีตง ดังนั้นการติดตั้งคานให้ได้ระดับทำได้ง่าย ผลดีคือแผ่นทางเดิน แผ่นปูพื้นเกิดบิดเบี้ยว เสียรูปหรือโก่งในสัดส่วนต่ำ อุปกรณ์กลุ่มนี้ให้ตรวจสภาพและติดตั้งดังต่อไปนี้ 

• โก่งงอ บิดเบี้ยวเสียรูป ส่วนขอบยับบิ่นคม ตะขอหัวท้ายสึกเสียรูป
• สนิมรุนแรงกระทั่งเห็นตามด
• อุปกรณ์ผ่านการตรวจสภาพ ใช้ลวดเหล็กขันชะเนาะตะขอบันไดไว้กับคาน

4.0 ข้อจำกัดของนั่งร้านลิ่มล๊อค

ข้อจำกัดที่กล่าวถึงนี้ หมายถึงการใช้อุปกรณ์มาตรฐานของนั่งร้านลิ่มล็อคเพียงอย่างเดียวมาประกอบติดตั้งเป็นนั่งร้านโดยไม่แปลงสภาพใดๆ ไม่ใช้ท่อและแคลมป์ของนั่งร้านท่อประกอบมาติดตั้งร่วมด้วย ซึ่งการแปลงสภาพนั่งร้านต้องมีสองเงื่อนไขคือ หนึ่งได้รับอนุญาตเป็นเอกสารจากนายจ้างหรือผู้ทำการแทนนายจ้าง และสองการแปลงสภาพต้องทำตามหลักเกณฑ์และวิธีการที่วิศวกรกำหนดและลงนามรับรองไว้ ข้อจำกัดสรุปได้ดังนี้ 

• ติดตั้งได้เฉพาะแบบหอสูง ด้วยการออกแบบชิ้นงานซึ่งไม่สามารถยึดเกาะกับโครงสร้างอื่น จึงต้องติดตั้งฐานนั่งร้านจากพื้นล่างเท่านั้น
• ติดตั้งสูงไม่ได้ หากติดตั้งสูงต้องใช้แคลมป์และท่อของนั่งร้านท่อประกอบร่วมด้วย กรณีติดตั้งแบบ standing ก็จะสิ้นเปลืองมากและไม่คุ้มทุนจึงไม่เหมาะที่จะติดตั้งสูง ทั้งนี้ในอาคารสูงได้ไม่เกิน ๔ เท่า นอกอาคารไม่เกิน ๓.๕ เท่าของฐานส่วนที่แคบสุด
• อุปกรณ์เสาและท่อนอนมีขนาดจำเพาะ กำหนดมาแล้วเสร็จตั้งแต่โรงงานผลิต ปรับการติดตั้งให้สั้นยาวเหมือนนั่งร้านท่อประกอบไม่ได้ จึงต้องใช้อุปกรณ์มากชิ้นและส่งผลโดยตรงกับต้นทุนเกี่ยวกับอุปกรณ์และค่าใช้จ่ายในการเคลื่อนย้าย ขนถ่าย